۷ مسیر جایگزین تجارت وقتی تنگه هرمز بسته است
با گذشت دو ماه از انسداد تنگه هرمز، تجارت منطقهای و جهانی در یکی از پرتنشترین دورههای تاریخ معاصر خود قرار گرفته است. اختلال در یکی از حیاتیترین مسیرهای حملونقل جهان موجب افزایش هزینهها، کاهش راندمان زنجیرههای تأمین و ایجاد نیاز فوری برای یافتن مسیرهای جایگزین شده است.
اما واقعبینانهترین مسیرهای جایگزین برای تداوم جریان تجارت کداماند و تا چه اندازه میتوانند بخشی از بار تنگه هرمز را بر دوش بکشند؟ در ادامه به معرفی و ارزیابی هفت مسیر و راهکار جایگزین میپردازیم.
۱. خط لولههای جایگزین در منطقه خلیج فارس
نخستین و سریعترین مسیر جایگزین، بهرهگیری از زیرساختهای خط لوله انرژی در کشورهای منطقه است.
خط لوله حبشان–فجیره در امارات، شرق–غرب عربستان (پترولاین) و خط لوله ایران–چابهار بالقوه میتوانند بخشی از صادرات نفت و گاز را بدون عبور از تنگه هرمز منتقل کنند.
هرچند ظرفیت این خطوط در مقایسه با حجم کل صادرات منطقه محدود است، اما در کوتاهمدت میتوانند از شوک کامل عرضه جلوگیری کرده و دسترسی نسبی بازار به انرژی را حفظ کنند.
۲. مسیر دریایی از دریای سرخ و کانال سوئز
برای کالاهای غیرانرژی، مسیر دریای سرخ یکی از گزینههای مهم محسوب میشود. صادرات از طریق بنادر غربی شبهجزیره عربستان یا دریای عمان، سپس عبور از کانال سوئز، میتواند بخشی از تجارت را به جریان بیندازد.
هرچند این مسیر طولانیتر و پرهزینهتر از مسیر سنتی از خلیج فارس است، اما برای کالاهای حجیم یا با ارزش بالا همچنان اقتصادیتر از توقف کامل فعالیت تجاری محسوب میشود.
۳. توسعه مسیرهای زمینی و ریلی منطقهای
مسیرهای زمینی نقش فزایندهای در دوره انسداد دریایی پیدا کردهاند.
کریدورهایی نظیر:
- کریدور شمال–جنوب (از ایران به روسیه و اروپای شرقی از طریق آذربایجان)
- کریدور شرق–غرب آسیای مرکزی (از قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان به اروپا)
- و شبکه ریلی ترکیه و قفقاز به اروپا
از مهمترین مسیرهای جایگزین هستند.
این کریدورها علاوه بر امکان حمل زمینی کالا، با اتصال به بنادر حاشیه خزر و دریای سیاه میتوانند نقش مؤثری در کاهش فشار بر مسیرهای دریایی ایفا کنند.
۴. بهرهگیری از بنادر جنوبی و شرقی ایران
با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، بنادر چابهار و جاسک اکنون جایگاه ویژهای یافتهاند.
چابهار با دسترسی مستقیم به اقیانوس هند و موقعیت ژئواستراتژیک خود میتواند نقطه شروع مسیرهای صادراتی به جنوب آسیا و شرق آفریقا باشد.
افزایش سرمایهگذاری در زیرساختهای بندری، توسعه مناطق آزاد و تسهیل ترانزیت بینالمللی از طریق این بنادر، یکی از راهحلهای پایدار برای کاهش وابستگی تجارت منطقه به مسیر هرمز خواهد بود.
۵. مسیر هوایی برای کالاهای خاص و با ارزش بالا
در شرایطی که مسیرهای دریایی مختل شدهاند، حملونقل هوایی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
اگرچه این گزینه از نظر هزینه در مقایسه با حمل دریایی بسیار گرانتر است، اما برای کالاهایی با ارزش افزوده بالا، تجهیزات حساس یا کالاهای فوری، راهحلی عملی محسوب میشود.
افزایش پروازهای باری منطقهای و استفاده از فرودگاههای بینالمللی به عنوان هاب لجستیکی (مانند دوحه، استانبول و دبی) در ماههای اخیر رشد چشمگیری داشته است.
۶. مسیرهای ترکیبی (Sea–Land–Rail)
یکی از رویکردهای نوین در شرایط بحران، ترکیب چند حالت حملونقل است.
برای مثال، کالاها از بنادر جنوب شرق آسیا تا بندر گوادر پاکستان حمل دریایی میشوند، سپس با قطار یا کامیون از طریق خاک پاکستان و افغانستان به آسیای مرکزی منتقل میگردند.
همچنین ترکیب مسیر دریایی تا بندر چابهار و سپس انتقال ریلی به قفقاز و ترکیه، بهعنوان مدل لجستیکی منعطف و سریع در حال مورد توجه قرار گرفتن است.
هرچند هماهنگی چند مرحلهای این مدل نیاز به مدیریت دقیق دارد، اما در عمل کارآمدی بالایی برای شرایط بحرانی دارد.
۷. تجارت منطقهای و بازارهای همجوار
وقتی مسیرهای بینالمللی مختل میشوند، تقویت تجارت منطقهای یکی از مؤثرترین پاسخها است.
افزایش مراودات درونمنطقهای میان کشورهای همسایه، ایجاد زنجیرههای تأمین محلی و تمرکز بر بازارهای پیرامونی (آسیای مرکزی، قفقاز، پاکستان و هند) میتواند به کاهش فشار از روی مسیرهای بینالمللی کمک کند.
در واقع، بخش قابل توجهی از شرکتها در حال حاضر استراتژی «تجارت نزدیک» یا Nearshoring را جایگزین مدلهای کلاسیک جهانیسازی کردهاند.
جمعبندی
انسداد تنگه هرمز نشان داد که تجارت جهانی بیش از هر زمان دیگری به مسیرهای محدود اما حیاتی وابسته است. در عین حال، همین بحران فرصتی برای بازنگری در ساختار حملونقل، سرمایهگذاری در زیرساختهای جایگزین و توسعه همکاریهای منطقهای فراهم کرده است.
تجربه دو ماه اخیر ثابت کرد بنگاههایی که زنجیرههای تأمین متنوعتری دارند، انعطافبسترتر عمل میکنند و کمتر از شوکهای ژئواقتصادی آسیب میبینند.
در دنیای متغیر امروز، تنوع در مسیرهای تجارت یعنی تابآوری اقتصادی.
کسبوکارهایی که امروز بر روی مسیرهای جایگزین سرمایهگذاری میکنند، نهتنها از بحران جان سالم به در میبرند، بلکه در آیندهای نزدیک به رهبران تجارت جهانی پایدار تبدیل خواهند شد.
